Bilge Kağan Hangi Dine Mensup? Tarihin Tozlu Sayfalarında Bir İnanç Yolculuğu
İzmir’de sıcak bir yaz akşamı, arkadaşlarla sahilde oturup çay içerken konu bir anda tarihe geldi. Normalde bizim masada konuşulan konular bellidir: “Kim hangi kafeye gitmiş?”, “Bu yaz kilo verilecek mi?”, “Yeni açılan mekân gerçekten iyi mi?” gibi hayatın büyük meseleleri… Çünkü insan bazen 25 yaşında olunca hem geleceği kurtarmaya çalışıyor hem de akşam ne yiyeceğini düşünürken ciddi bir strateji toplantısı yapıyor.
Tam böyle bir anda arkadaşlardan biri sordu:
“Bilge Kağan hangi dine mensuptu?”
Masada kısa bir sessizlik oldu.
Ben de klasik ben hâlimle önce ciddi ciddi düşündüm. İçimden bir ses “Sakın hemen cevap verme, yanlış söylersen tarih kitabı gibi düzeltilirsin” dedi. Çünkü arkadaş grubunda herkesin küçük bir uzmanlık alanı vardır. Biri futbolda, biri ekonomide, biri de hiç kimsenin sormadığı konularda kesin bilgi sahibidir.
Bilge Kağan konusu da tam böyle bir konu. Hem Türk tarihinin en önemli hükümdarlarından biri hem de hakkında merak edilen pek çok detay bulunan bir isim. Peki gerçekten Bilge Kağan hangi dine mensup? Bu sorunun cevabını anlamak için sadece bir din adı söylemek yetmez. Çünkü onun yaşadığı dönem, bugünkü dünyadan oldukça farklıydı.
Bilge Kağan Kimdir? Önce Bir Zaman Yolculuğu Yapalım
Bilge Kağan, Göktürk Kağanlığı’nın en önemli hükümdarlarından biridir. 8. yüzyılda yaşamış ve Göktürklerin siyasi gücünü yeniden toparlayan liderlerden biri olmuştur. Devlet yönetimindeki başarısı, akılcı yaklaşımı ve halkına verdiği önem nedeniyle “Bilge” yani “bilgeliğiyle öne çıkan kişi” unvanını almıştır.
Şimdi düşünün…
Bugün bir yönetici için “vizyon sahibi” veya “stratejik düşünen biri” deniliyor ya, o dönemde bunun karşılığı Bilge Kağan gibiydi. Tabii onun işi biraz daha zordu. Çünkü toplantılar Zoom üzerinden yapılmıyordu, iletişim için mesaj uygulaması yoktu ve yanlış karar verirseniz sadece kötü bir yorum almıyordunuz; devletin geleceği etkileniyordu.
Ben bazen sabah alarmı kapatıp tekrar uyuduğum için kendimi başarısız hissederken, Bilge Kağan döneminde insanlar koca bir devleti yönetiyordu. Aradaki fark biraz fazla.
Bilge Kağan Hangi Dine Mensup? Eski Türk İnancı ve Gök Tanrı Anlayışı
Bilge Kağan hangi dine mensup sorusunun en yaygın cevabı, onun eski Türk inanç sistemi içerisinde yer alan Gök Tanrı inancına bağlı olduğudur.
Göktürkler döneminde Türklerin temel dini anlayışı, merkezinde Gök Tanrı bulunan bir inanç sistemiydi. Bu anlayışta Tanrı, gökyüzüyle ilişkilendirilir ve evrenin düzenini sağlayan yüce bir güç olarak görülürdü.
Ancak burada küçük bir tarih farkını anlamak gerekiyor. Günümüzdeki anlamıyla “din” kavramını geçmiş dönemlere birebir uygulamak bazen yanıltıcı olabilir. Çünkü eski Türklerin inanç dünyası yalnızca tek bir ritüel veya ibadet biçiminden oluşmuyordu. Doğa, atalar, ruhlar ve evrenle ilgili çeşitli inanışlar da bu kültürün parçalarıydı.
Yani Bilge Kağan’ın inanç dünyası, bugünkü din anlayışlarından farklı olarak daha geniş ve kültürel bir yapıya sahipti.
Gök Tanrı İnancı Nasıl Bir Anlayıştı?
Gök Tanrı inancında gökyüzü kutsal kabul edilir ve Tanrı’nın evren üzerindeki hâkimiyetine inanılırdı. Kağanların yönetme yetkisinin de Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı.
Bu noktada eski Türklerde hükümdarlık anlayışı dikkat çeker.
Bir kağan sadece güçlü olduğu için yönetici olmazdı. Onun “kut” adı verilen ilahi bir yetkiye sahip olduğuna inanılırdı.
Yani eski Türklerde liderlik biraz şöyle düşünülüyordu:
“Sen bu göreve geldin çünkü sadece cesaretin değil, aynı zamanda kader tarafından desteklenen bir yönün var.”
Tabii bugün arkadaş grubunda birinin “Ben bu masanın lideriyim, çünkü gökten kut aldım” dediğini düşünün. Muhtemelen herkes önce güler, sonra hesabı ona ödetmeye çalışırdı.
Bilge Kağan Döneminde Din ve Kültür İlişkisi
Bilge Kağan’ın yaşadığı dönemde Türk toplumu sadece savaşlardan ibaret değildi. İnsanlar aile kuruyor, ticaret yapıyor, sanat üretiyor ve farklı kültürlerle iletişim kuruyordu.
Göktürkler Çin başta olmak üzere farklı toplumlarla ilişkiler içindeydi. Bu nedenle farklı inançlarla karşılaşmaları da kaçınılmazdı.
Tarihte güçlü devletlerin çoğunda olduğu gibi Göktürklerde de kültürler arası etkileşim vardı. İnsanlar bazen yeni fikirlerle tanışıyor, bazen kendi geleneklerini koruyordu.
Bu durum bana günlük hayatımızı hatırlatıyor. İzmir’de bir gün Alsancak’ta yürürken bir tarafta geleneksel kahve içen insanlar, diğer tarafta yeni nesil kahve dükkânlarında oturan gençler görebilirsiniz. Dünya değişiyor ama insanlar bir şekilde kendi alışkanlıklarını koruyarak yeni şeylerle tanışıyor.
Tarih de biraz böyle ilerliyor.
Orhun Yazıtları ve Bilge Kağan’ın İnanç Dünyası
Bilge Kağan hakkında en önemli kaynaklardan biri Orhun Yazıtlarıdır. Bu yazıtlar, Türk tarihinin en değerli belgeleri arasında kabul edilir.
Yazıtlarda devlet yönetimi, halkın durumu, savaşlar ve siyasi olaylar anlatılır. Aynı zamanda dönemin düşünce yapısı hakkında da önemli bilgiler verir.
Bilge Kağan’ın sözlerinde devlet, millet ve Tanrı kavramlarının önemli bir yeri vardır. Bu da onun dönemindeki inanç anlayışını anlamamıza yardımcı olur.
Bir insanın düşüncelerini anlamanın en iyi yolu bazen kendi sözlerine bakmaktır. Günümüzde de böyledir.
Mesela arkadaşınız sürekli:
“Ben erken kalkacağım, düzenli yaşayacağım”
diyorsa ama saat 12’de hâlâ yataktaysa, onun gerçek hayat felsefesini alarm geçmişinden anlayabilirsiniz.
Tarihte de insanların söyledikleri ve yaptıkları bize çok şey anlatır.
Bilge Kağan Müslüman mıydı?
Bu soru da sıkça sorulan konulardan biridir. Bilge Kağan’ın yaşadığı dönem, İslamiyet’in Türk toplulukları arasında henüz yaygın olmadığı bir dönemdir.
Bilge Kağan 8. yüzyılda yaşamıştır. Türklerin İslamiyet’i geniş ölçekte kabul etmeleri ise daha sonraki yüzyıllarda gerçekleşmiştir.
Bu nedenle Bilge Kağan’ın Müslüman olduğuna dair tarihsel bir bilgi bulunmamaktadır. Onun inanç sistemi, yaşadığı dönemin eski Türk dini anlayışı olan Gök Tanrı inancı ile ilişkilidir.
Tarihi değerlendirirken en önemli noktalardan biri, insanları kendi dönemlerinin şartları içinde anlamaktır.
Geçmişte yaşamış bir kişiyi bugünün dünyasına getirip değerlendirmek bazen yanlış sonuçlara götürebilir.
Mesela 800 yıl önce yaşamış birine “Neden akıllı telefon kullanmıyordu?” diye sormak ne kadar anlamsızsa, eski dönem insanlarını bugünkü sosyal ve dini şartlarla değerlendirmek de o kadar eksik kalabilir.
Bilge Kağan’ın İnancı Bize Ne Anlatıyor?
Bilge Kağan’ın dini anlayışı sadece tarih bilgisi değildir. Aynı zamanda eski Türk toplumunun dünyaya nasıl baktığını gösterir.
İnsanlar geçmişte de hayatın anlamını sorguluyor, evreni anlamaya çalışıyor ve kendilerinden daha büyük bir güç olduğuna inanıyorlardı.
Bugün bizim yaptığımız şeylerden çok farklı değil aslında.
Bazen gece yatağa uzanıp “Hayatımı doğru mu yönlendiriyorum?” diye düşünen biriyle, yüzyıllar önce gökyüzüne bakıp evreni anlamaya çalışan biri arasında büyük bir fark yoktur.
Sadece yöntemler değişir.
Biri telefon notlarına düşüncelerini yazar, diğeri taşlara kazır.
Sonuç: Bilge Kağan Hangi Dine Mensuptu?
Bilge Kağan hangi dine mensup sorusunun cevabı, onun Göktürkler dönemindeki eski Türk inanç sistemi olan Gök Tanrı inancına bağlı olduğudur.
Onun dönemi, Türklerin tarih sahnesindeki güçlü dönemlerinden biridir. İnanç anlayışı, devlet yönetimi ve kültürel mirası günümüzde hâlâ araştırılmaya devam etmektedir.
Bilge Kağan’ı anlamak aslında sadece bir hükümdarın dinini öğrenmek değildir. Aynı zamanda eski Türklerin dünyayı nasıl gördüğünü, devleti nasıl düşündüğünü ve hayatı nasıl anlamlandırdığını keşfetmektir.
Bazen tarihin en büyük cevapları, en basit soruların içinde saklıdır.
Bir arkadaş ortamında başlayan “Bilge Kağan hangi dine mensuptu?” sorusu, insanı yüzyıllar öncesine götüren büyük bir yolculuğa dönüşebilir.
Ve kabul edelim, akşam çayının yanında böyle konular konuşmak da fena değildir.
En azından “Bugün ne yesek?” tartışmasından biraz daha heyecanlı olduğu kesin.